Dieta planetarna – na czym polega i jakie ma zalety?
Dieta planetarna to model żywienia, który łączy zdrowie człowieka z troską o środowisko i przyszłość naszej planecie. Powstała jako odpowiedź na globalny kryzys zdrowotny (otyłość, cukrzyca typu 2, choroby sercowo-naczyniowe) oraz rosnącą emisję gazów cieplarnianych związaną z produkcją żywności. Czy można żywić się zdrowo i jednocześnie ograniczyć negatywny wpływ na środowisko? Odpowiedzią jest dieta przyjazna planecie oparta na założeniach EAT Lancet.
Spis treści:
Dieta planetarna – najważniejsze wnioski
Dieta planetarna – co to takiego?
Na czym polega dieta planetarna?
Jaka jest najzdrowsza dieta świata?
Dieta planetarna – zasady
Założenia diety planetarnej w liczbach
Ograniczenie spożycia mięsa i cukru
Zwiększenie spożycia warzyw, owoców i produktów zbożowych
Rola nasion roślin strączkowych i tłuszczów roślinnych
Spożywanie mleka i przetworów mlecznych w ograniczonych ilościach
Dieta planetarna a korzyści zdrowotne
Wpływ na zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych
Ochrona zasobów naturalnych i bioróżnorodności
Dieta planetarna – przykładowy jadłospis
Co można jeść, a czego unikać?
Jakie są wady diety planetarnej?
Komentarz eksperta
Dieta planetarna – najważniejsze wnioski
- Dieta planetarna to zrównoważona dieta oparta głównie na produktach pochodzenia roślinnego, z wyraźnym ograniczeniem spożycia mięsa i cukru.
- Model żywienia opracowany przez komisję eat-lancet (willett, rockström j, loken b) może według autorów, zapobiec nawet 11 milionom przedwczesnych zgonów rocznie.
- Produkcja żywności odpowiada za znaczną część emisji gazów cieplarnianych, a zmiana sposobu żywienia ma realny wpływ na środowisko i ślad węglowy.
- Dieta planetarna dostarcza wszystkich kluczowych składników odżywczych, jeśli jest prawidłowo zbilansowana.
- Każda dieta, która ogranicza czerwone mięso i zwiększa udział warzyw i owoców, ma pozytywny wpływ na środowisko i zdrowie.
Dieta planetarna – co to takiego?
Dieta planetarna (planetary health diet) została zaproponowana w 2019 roku przez the eat-lancet commission i opublikowana na łamach prestiżowego czasopisma the lancet. Raport „Food Planet Health”, przygotowany m.in. przez Waltera Willetta, Johana Rockströma (rockström j) i Briana Lokena (loken b), powstał w ramach commission on healthy diets from sustainable food systems [1].
To pierwszy tak szeroko zakrojony, globalny model żywienia, który w jednym dokumencie połączył zdrowie publiczne, system produkcji żywności i wpływ na środowisko. Innymi słowy: pokazano, jak powinny wyglądać zdrowe modele żywienia oparte na zrównoważonych systemach produkcji żywności, aby były korzystne zarówno dla ludzi, jak i naszej planecie.
Dieta planetarna nie jest modą ani kolejną restrykcyjną dietą eliminacyjną. To zrównoważona koncepcja żywieniowa, która ma odpowiedzieć na dwa kryzysy jednocześnie: epidemię chorób cywilizacyjnych (otyłość, cukrzyca typu 2, choroby sercowo-naczyniowe) oraz rosnącą emisję gazów cieplarnianych wynikającą z globalnej produkcji żywności.
Na czym polega dieta planetarna?
Dieta planetarna opiera się przede wszystkim na zwiększeniu spożycia produktów pochodzenia roślinnego i wyraźnym ograniczeniu produktów pochodzenia zwierzęcego, zwłaszcza czerwonego mięsa. Nie jest to jednak ścisła dieta roślinna ani klasyczny wegetarianizm.
To dieta oparta na produktach roślinnych, która dopuszcza umiarkowane ilości:
- nabiału,
- ryb,
- drobiu,
- jaj.
Kluczowe jest proporcjonalne podejście. Talerz powinien w większości składać się z warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz roślin strączkowych. Produkty pochodzenia zwierzęcego mają być dodatkiem, a nie podstawą jadłospisu.
Cele diety planetarnej
Celem diety planetarnej jest jednoczesne osiągnięcie trzech strategicznych efektów:
- poprawa zdrowia w skali globalnej,
- redukcja emisji gazów cieplarnianych i zmniejszenie śladu węglowego,
- ochrona zasobów naturalnych oraz bioróżnorodności.
Autorzy raportu the eat-lancet podkreślali, że zmiana sposobu żywienia to jedno z najpotężniejszych narzędzi wpływu na środowisko, jakim dysponujemy jako społeczeństwo [1].
Jaka jest najzdrowsza dieta świata?
Nie istnieje jedna „najzdrowsza dieta świata”, która będzie idealna dla wszystkich. Każda dieta powinna być dostosowana do wieku, stanu zdrowia, aktywności fizycznej i kontekstu kulturowego.
Jednak model żywienia zaproponowany przez eat-lancet commission łączy elementy diety śródziemnomorskiej oraz diety bogatej w produkty roślinne. W licznych analizach wzorce żywieniowe zbliżone do planetary health diet wiązano z [2]:
- niższym ryzykiem cukrzycy typu 2,
- mniejszym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych,
- lepszą kontrolą masy ciała i mniejszym ryzykiem nadwagi i otyłości.
To właśnie połączenie korzyści zdrowotnych i korzyści dla środowiska sprawia, że dieta planetarna jest dziś uznawana za jeden z najbardziej kompleksowych modeli żywienia XXI wieku.
Dieta planetarna – zasady
Zasady diety planetarnej zostały bardzo precyzyjnie określone w raporcie Willett i wsp., 2019, The Lancet (Food in the Anthropocene: the EAT-Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems). Autorzy przedstawili konkretny, liczbowy model żywienia dla osoby dorosłej o zapotrzebowaniu ok. 2500 kcal dziennie. To nie ogólne wskazówki, ale dokładnie wyliczone ilości produktów w gramach [1].
Dieta planetarna opiera się na dominacji produktów pochodzenia roślinnego, przy wyraźnym ograniczeniu produktów pochodzenia zwierzęcego, zwłaszcza czerwonego mięsa. Model ten ma jednocześnie zapewnić odpowiednią podaż składników odżywczych i zmniejszyć wpływ na środowisko poprzez ograniczenie emisji gazów cieplarnianych związanych z produkcją żywności.
Założenia diety planetarnej w liczbach
Zgodnie z tabelą referencyjną z raportu The Lancet, orientacyjny dzienny model żywienia obejmuje [1]:
- Pełnoziarniste produkty zbożowe – 232 g/dzień
(np. owies, brązowy ryż, kasze, chleb pełnoziarnisty) - Warzywa – 300 g/dzień
- Owoce – 200 g/dzień
(łącznie 500 g warzyw i owoców dziennie, czyli minimum 5 porcji warzyw i owoców) - Nasiona roślin strączkowych – 75 g/dzień
(np. soczewica, ciecierzyca, fasola, soja) - Orzechy – 50 g/dzień
- Nabiał – ok. 250 g/dzień
(np. mleko lub równoważna ilość jogurtu) - Ryby – 28 g/dzień
- Drób – 29 g/dzień
- Jaja – 13 g/dzień
- Czerwone mięso – 14 g/dzień
(co odpowiada ok. 100 g tygodniowo) - Cukry dodane – 31 g/dzień
- Tłuszcze nienasycone – ok. 40 g/dzień
- Tłuszcze nasycone – ok. 11–12 g/dzień
To pokazuje skalę zmiany względem przeciętnej diety zachodniej, w której spożycie czerwonego mięsa bywa 3–5 razy wyższe.
Dieta planetarna zakłada więc:
- wyraźne ograniczenie spożycia mięsa,
- redukcję spożycia cukru i tłuszczów nasyconych,
- zwiększenie udziału produktów roślinnych jako głównego źródła energii i białka,
- przesunięcie modelu żywienia w stronę bardziej zrównoważonego i przyjaznego dla planecie sposobu odżywiania.
To podejście nie jest skrajną dietą roślinną, ale elastycznym, globalnym wzorcem, który ma równoważyć zdrowie człowieka z granicami środowiskowymi Ziemi.
Ograniczenie spożycia mięsa i cukru
Ograniczenie spożycia mięsa, zwłaszcza czerwonego mięsa, to jeden z filarów, na których dieta planetarna opiera swój model żywienia. Rekomendowana ilość czerwonego mięsa to średnio ok. 14 g dziennie (czyli ok. 100 g tygodniowo). To znacząco mniej niż przeciętne spożycie w krajach wysoko uprzemysłowionych.
Zmiana ta nie wynika wyłącznie z kwestii etycznych czy środowiskowych. To decyzja oparta na twardych danych dotyczących zarówno zdrowia, jak i wpływu produkcji żywności na środowisko.
Dlaczego ograniczenie spożycia mięsa jest ważne?
Z perspektywy klimatycznej produkcja wołowiny należy do najbardziej obciążających środowisko gałęzi rolnictwa. Według danych FAO sektor hodowlany odpowiada za około 14,5% globalnej emisji gazów cieplarnianych, z czego znaczną część stanowi metan emitowany przez przeżuwacze [3].
Analizy wskazują, że cały system produkcji żywności może odpowiadać nawet za około jedną trzecią globalnej emisji gazów cieplarnianych. Produkty pochodzenia zwierzęcego, szczególnie wołowina i jagnięcina, mają znacznie wyższy ślad węglowy niż produkty pochodzenia roślinnego [4].
Z perspektywy zdrowotnej również istnieją silne argumenty. Badania epidemiologiczne wykazały, że wysokie spożycie czerwonego mięsa i przetworzonego mięsa wiąże się ze zwiększonym ryzykiem [5]:
- chorób sercowo-naczyniowych,
- cukrzycy typu 2,
- niektórych nowotworów.
Właśnie dlatego dieta planetarna zakłada wyraźne ograniczenie spożycia mięsa przy jednoczesnym zwiększeniu udziału roślin strączkowych, które mogą być pełnowartościowym źródłem białka.
Ograniczenie cukru i tłuszczów nasyconych
Drugim kluczowym elementem jest redukcja cukru i tłuszczów nasyconych. W modelu EAT-Lancet cukry dodane powinny stanowić umiarkowaną część energii (ok. 31 g dziennie w diecie 2500 kcal), a tłuszcze nasycone, ograniczony procent całkowitej podaży energii [1].
Dlaczego to takie ważne?
Nadmierne spożycie cukru i tłuszczów nasyconych sprzyja:
- rozwojowi nadwagi i otyłości,
- zaburzeniom gospodarki węglowodanowej,
- zwiększonemu ryzyku cukrzycy typu 2,
- wzrostowi stężenia cholesterolu LDL.
Otyłość jest dziś jednym z największych globalnych problemów health. Według WHO od 1975 roku liczba osób z otyłością potroiła się na świecie [6]. Dieta bogata w produkty wysokoprzetworzone, cukier i tłuszcze nasycone odgrywa w tym kluczową rolę.
Dieta planetarna nie polega więc wyłącznie na ochronie planety. To także powrót do bardziej zrównoważonego, opartego na jakości modelu żywienia, który sprzyja zdrowiu metabolicznemu i zmniejsza ryzyko chorób przewlekłych.
Zwiększenie spożycia warzyw, owoców i produktów zbożowych
Dieta planetarna wyraźnie zwiększa udział warzyw i owoców w codziennym jadłospisie. Model referencyjny eat-lancet rekomenduje ok. 300 g warzyw i 200 g owoców dziennie, łącznie około 500 g, czyli minimum 5 porcji warzyw i owoców.
To kluczowe, ponieważ analiza wskazuje niskie spożycie warzyw i owoców jako jeden z głównych czynników ryzyka przedwczesnej śmiertelności. Dieta bogata w produkty roślinne dostarcza błonnika, przeciwutleniaczy i składników mineralnych, wspierając profil metaboliczny i sercowo-naczyniowy [5].
Pełnoziarniste produkty zbożowe
W modelu diety planetarnej zaleca się ok. 232 g pełnoziarnistych produktów zbożowych dziennie. Chodzi o owies, kasze, brązowy ryż czy chleb pełnoziarnisty zamiast produktów rafinowanych.
Metaanaliza z 2019 wykazała, że wyższe spożycie pełnych ziaren wiąże się z niższym ryzykiem cukrzycy typu 2, chorób sercowo-naczyniowych oraz niższą śmiertelnością ogólną [7].
Produkty roślinne jako podstawa diety
Dieta planetarna opiera się na produktach pochodzenia roślinnego jako głównym źródle energii i białka. Warzywa, owoce, rośliny strączkowe i pełnoziarniste produkty zbożowe mają znacznie niższy ślad węglowy niż produkty pochodzenia zwierzęcego.
Zwiększenie ich udziału w diecie to podwójna korzyść: wsparcie zdrowia oraz zmniejszenie negatywnego wpływu produkcji żywności na środowisko.
Rola nasion roślin strączkowych i tłuszczów roślinnych
Nasiona roślin strączkowych, takie jak soczewica, ciecierzyca, fasola czy soja, to jedno z kluczowych źródeł białka w modelu, na którym dieta planetarna opiera swoje założenia. W raporcie the eat-lancet commission zalecane jest średnio ok. 75 g roślin strączkowych dziennie.
Dlaczego rośliny strączkowe?
Rośliny strączkowe są bogate w białko roślinne, błonnik, żelazo, magnez i foliany. Ich regularne spożycie wiąże się z lepszą kontrolą glikemii i niższym ryzykiem cukrzycy typu 2. Dodatkowo, w przeciwieństwie do czerwonego mięsa, nie zawierają tłuszczów nasyconych w dużych ilościach.
Z punktu widzenia środowiska mają jeszcze jedną przewagę: produkcja roślin strączkowych generuje znacznie niższą emisję gazów cieplarnianych niż produkcja mięsa, szczególnie wołowiny. Co więcej, rośliny strączkowe wiążą azot z powietrza, poprawiając jakość gleby i ograniczając konieczność stosowania nawozów syntetycznych.
Tłuszcze roślinne zamiast nasyconych
Dieta planetarna promuje tłuszcze roślinne jako podstawowe źródło lipidów. Zalecane są m.in.:
- oliwa z oliwek,
- olej rzepakowy,
- orzechy i nasiona.
Tłuszcze nasycone powinny być ograniczone na rzecz nienasyconych kwasów tłuszczowych, co jest spójne z rekomendacjami WHO i wytycznymi dotyczącymi profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych [8].
Zastąpienie części tłuszczów pochodzenia zwierzęcego tłuszczami roślinnymi sprzyja obniżeniu stężenia cholesterolu LDL i zmniejsza ryzyko chorób serca. To kolejny przykład, jak dieta planetarna łączy korzyści zdrowotne z bardziej zrównoważonym sposobem żywienia.
Spożywanie mleka i przetworów mlecznych w ograniczonych ilościach
Dieta planetarna nie eliminuje całkowicie produktów pochodzenia zwierzęcego, ale wyraźnie ogranicza ich ilość. W modelu the eat-lancet rekomenduje się średnio ok. 250 g nabiału dziennie (np. szklanka mleka lub porcja jogurtu).
Oznacza to umiarkowane spożycie mleka i przetworów mlecznych, mniejsze niż w typowej diecie zachodniej. Nabiał może być elementem jadłospisu diety planetarnej, jednak traktowany jest jako dodatek, a nie podstawa sposobu żywienia.
Takie podejście pozwala pokryć zapotrzebowanie na wapń i białko, a jednocześnie ograniczyć negatywny wpływ produkcji żywności na środowisko.
Dieta planetarna a korzyści zdrowotne
Korzyści zdrowotne obejmują:
- redukcję ryzyka chorób sercowo-naczyniowych,
- mniejsze ryzyko cukrzycy typu 2,
- wsparcie kontroli masy ciała.
Autorzy eat-lancet szacują, że globalne wdrożenie tego modelu żywienia może zapobiec nawet 11 milionom przedwczesnych zgonów rocznie [1].
Warto pamiętać, że nawet najbardziej zrównoważony model żywienia powinien być dopasowany do indywidualnego zapotrzebowania energetycznego. Jeśli chcesz sprawdzić, czy Twoja masa ciała mieści się w zdrowym zakresie, pomocne może być szybkie obliczenie wskaźnika BMI. Z kolei przy układaniu jadłospisu diety planetarnej dobrze jest oszacować swoje dzienne zapotrzebowanie kaloryczne, aby uniknąć zarówno nadwyżki, jak i zbyt dużego deficytu energii.
Wpływ na zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych
Produkcja żywności ma ogromny, globalny wpływ na środowisko. Według raportów IPCC oraz analiz opublikowanych w 2021 system produkcji żywności odpowiada za około 21–37% całkowitej emisji gazów cieplarnianych generowanych przez człowieka. To pokazuje, że sposób, w jaki się żywimy, realnie wpływa na klimat [4,9].
Ślad węglowy produktów roślinnych jest znacząco niższy niż produktów pochodzenia zwierzęcego. Produkcja roślin strączkowych, zbóż czy warzyw generuje wielokrotnie mniejsze emisje niż produkcja mięsa. Dlatego dieta planetarna, oparta w większości na produktach pochodzenia roślinnego, jest uznawana za jeden z najbardziej efektywnych sposobów ograniczania negatywnego wpływu systemu żywnościowego na klimat.
Ochrona zasobów naturalnych i bioróżnorodności
Dieta planetarna jest modelem żywienia zaprojektowanym tak, aby mieścił się w tzw. granicach planetarnych (planetary boundaries). Oznacza to, że jej celem jest nie tylko poprawa zdrowia ludzi, ale także ograniczenie nadmiernej eksploatacji zasobów naturalnych.
Jednym z kluczowych problemów współczesnej produkcji żywności jest wylesianie pod uprawy paszowe i hodowlę bydła. Raporty wskazują, że ekspansja rolnictwa, szczególnie produkcji mięsa, jest jednym z głównych czynników utraty bioróżnorodności i degradacji ekosystemów. Ograniczenie produkcji mięsa zmniejsza presję na przekształcanie lasów w pastwiska oraz pola uprawne pod pasze.
Produkcja roślinna, zwłaszcza warzyw, zbóż i roślin strączkowych, wymaga zazwyczaj mniej ziemi i wody niż produkcja mięsa. Oznacza to mniejsze zużycie zasobów, niższy ślad środowiskowy i ograniczenie negatywnego wpływu systemu żywnościowego na naszej planecie.
W praktyce dieta planetarna wspiera bardziej zrównoważony model rolnictwa, który sprzyja ochronie gleby, zasobów wodnych oraz różnorodności biologicznej. To kolejny dowód, że zmiana sposobu żywienia może być realnym narzędziem ochrony środowiska.
Dieta planetarna – przykładowy jadłospis
Jak wygląda przykładowy jadłospis diety planetarnej w praktyce? Wbrew pozorom nie jest to restrykcyjna dieta roślinna ani skomplikowany plan żywieniowy. To elastyczny model żywienia, który można dostosować do lokalnych tradycji, sezonowości produktów i indywidualnego zapotrzebowania energetycznego.
Podstawą są warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe oraz zdrowe tłuszcze roślinne. Produkty pochodzenia zwierzęcego pojawiają się w mniejszych ilościach i pełnią rolę dodatku.
Przykładowy jadłospis
Śniadanie:
Owsianka na mleku lub napoju roślinnym z malinami, garścią orzechów i łyżką nasion chia.
Obiad:
Sałatka z soczewicą, pieczonymi warzywami (np. batat, papryka, cukinia), oliwą z oliwek i dodatkiem kaszy gryczanej.
Kolacja:
Pełnoziarnisty makaron z sosem pomidorowym, ciecierzycą i świeżymi warzywami, skropiony oliwą.
Taki jadłospis diety planetarnej dostarcza błonnika, białka roślinnego i zdrowych tłuszczów, a jednocześnie ogranicza czerwone mięso i tłuszcze nasycone.
Co można jeść, a czego unikać?
Poniższa tabela pokazuje najważniejsze kierunki wyborów żywieniowych:
| Zalecane produkty | Ograniczać |
| warzywa i owoce | czerwone mięso |
| pełnoziarniste produkty zbożowe | przetworzone mięso |
| rośliny strączkowe (np. soczewica, fasola) | cukier i tłuszcze nasycone |
| orzechy i nasiona | produkty wysokoprzetworzone |
| oliwa, olej rzepakowy | nadmiar nabiału |
Ale jak taka dieta wygląda w praktyce?
W praktyce dieta planetarna oznacza zmianę proporcji na talerzu. Zamiast kotleta jako głównego elementu posiłku, dominują warzywa i produkty roślinne, a mięso pojawia się okazjonalnie.
To model żywienia, który można wdrożyć stopniowo:
- jeden dzień bez mięsa w tygodniu,
- zamiana połowy porcji mięsa na rośliny strączkowe,
- wybór pełnoziarnistych produktów zamiast rafinowanych.
Dieta planetarna nie wymaga radykalnej rewolucji. To raczej świadome przesunięcie akcentów w codziennym jadłospisie, w stronę zdrowia i większej troski o środowisko.
Jakie są wady diety planetarnej?
Dieta planetarna nie jest rozwiązaniem bez wyzwań. Choć jej założenia są oparte na danych naukowych, wdrożenie w praktyce bywa trudniejsze niż sama teoria.
Po pierwsze – zmiana nawyków.
W wielu krajach spożycie mięsa jest wysokie i kulturowo zakorzenione. Ograniczenie spożycia mięsa i przejście na bardziej roślinny model żywienia wymaga czasu oraz edukacji.
Po drugie – dostępność i koszty.
W niektórych regionach świeże warzywa, owoce czy orzechy mogą być droższe niż produkty wysoko przetworzone. Globalne zalecenia nie zawsze idealnie pasują do lokalnych realiów ekonomicznych i kulturowych.
Po trzecie – ryzyko niedoborów przy złym planowaniu.
Źle zbilansowana dieta może prowadzić do niedoboru żelaza, witaminy B12 czy kwasów omega-3. Kluczowa jest różnorodność i świadome komponowanie posiłków.
Warto też dodać, że raport The Lancet był krytykowany za uśrednienie zaleceń w skali globalnej, bez pełnego uwzględnienia specyfiki poszczególnych regionów świata.
Komentarz eksperta
Dieta planetarna to nie chwilowa moda, lecz przemyślany model żywienia oparty na danych naukowych. W mojej praktyce widzę, że przejście na dietę opartą na produktach roślinnych, z ograniczeniem spożycia mięsa, poprawia profil lipidowy i masę ciała. Kluczem jest jakość produktów i bilans energetyczny.
Podsumowanie
Dieta planetarna to model żywienia, który łączy korzyści zdrowotne z realną troską o środowisko i przyszłość naszej planety. Oparta na założeniach the eat-lancet commission, stanowi odpowiedź na dwa równoległe wyzwania: epidemię chorób cywilizacyjnych oraz rosnącą emisję gazów cieplarnianych wynikającą z obecnego modelu produkcji żywności.
Ograniczenie spożycia mięsa, szczególnie czerwonego, oraz zwiększenie udziału warzyw i owoców, roślin strączkowych i pełnoziarnistych produktów zbożowych może zmniejszyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i otyłości. Jednocześnie taki sposób żywienia obniża ślad węglowy i redukuje negatywny wpływ systemu żywnościowego na środowisko.
W praktyce dieta planetarna przypomina rozsądną dietę śródziemnomorską, ale z większym naciskiem na zrównoważoną produkcję żywności i globalny kontekst klimatyczny. To nie chwilowa moda, lecz przemyślany model żywienia, który pokazuje, że sposób, w jaki się żywimy, ma znaczenie nie tylko dla naszego zdrowia, ale także dla przyszłości naszej planety.
FAQ
1. Czy dieta planetarna to dieta wegetariańska?
Nie, dopuszcza umiarkowane ilości produktów pochodzenia zwierzęcego.
2. Czy dieta planetarna jest bezpieczna?
Tak, jeśli jest prawidłowo zbilansowana.
3. Czy można schudnąć na diecie planetarnej?
Tak, jeśli utrzymany jest odpowiedni bilans energetyczny.
4. Czy dieta planetarna jest droga?
Może być tańsza przy oparciu na sezonowych produktach roślinnych.
5. Czy każdy powinien stosować dietę planetarną?
Może być punktem wyjścia, ale każda dieta powinna być dostosowana indywidualnie.
Bibliografia:
- https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)31788-4/fulltext
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39863116/
- https://eu.boell.org/en/2021/09/07/climate-lighter-hoofprint
- https://www.nature.com/articles/s43016-021-00225-9
- https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(19)30041-8/fulltext
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
- https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)31809-9/fulltext
- https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630
- https://www.ipcc.ch/srccl/
