Protokół autoimmunologiczny – dieta AIP: zasady, tabela, jadłospis

Protokół autoimmunologiczny (dieta AIP) to wielofazowa dieta eliminacyjna, która w pierwszym etapie usuwa około 10 grup produktów potencjalnie prozapalnych (m.in. zboża z glutenem, nabiał, jaja, strączki, warzywa psiankowate), a następnie stopniowo je przywraca, by ustalić indywidualną tolerancję. W badaniach AIP najczęściej poprawia samopoczucie i jakość życia, a nie samo miano przeciwciał, dlatego najlepiej prowadzić ją pod okiem dietetyka.

Choroby autoimmunologiczne dotyczą około 10% osób na świecie. Celiakię ma około 1% populacji, Hashimoto nawet 7,5% osób (w tym do 17% kobiet), a na nieswoiste zapalenia jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) choruje w Polsce blisko 100 000 osób. Dieta nie wyleczy autoagresji, ale potrafi realnie zmniejszyć nasilenie objawów.

Najważniejsze wnioski – dieta AIP (protokół autoimmunologiczny)

• Dieta AIP ma trzy etapy: eliminację, fazę podtrzymującą i stopniowe ponowne wprowadzanie produktów z oceną tolerancji.
• W fazie eliminacji wyklucza się m.in. gluten, nabiał, jaja, strączki, warzywa psiankowate, orzechy, kawę, alkohol i cukier, czyli około 10 grup produktów.
• Najmocniejsze dane dotyczą jelit: w badaniu z udziałem 15 osób z chorobą Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego 73% uzyskało remisję kliniczną w 6. tygodniu.
• W Hashimoto AIP poprawia jakość życia i objawy, ale nie zmienia w pewny sposób poziomu przeciwciał tarczycy. Dieta jest wsparciem, nie zamiennikiem leczenia.
• AIP jest restrykcyjna i przy samodzielnym prowadzeniu grozi niedoborami, dlatego powinna być zbilansowana i nadzorowana przez dietetyka.
• W fazie eliminacji ziemniaki, ryż i kawa są wykluczone (ziemniak to psianka, ryż to zboże, ziarno kawy to nasienie); zamiennikami są bataty, maniok i tapioka. Herbatę można pić, ale nie do posiłku, bo ogranicza wchłanianie żelaza nawet o 85%.

Co widzimy w pracy z podopiecznymi – dieta AIP

W pracy z podopiecznymi z Hashimoto i chorobami zapalnymi jelit pełna dieta AIP rzadko jest pierwszym krokiem. Dla większości osób eliminacja 10 grup produktów naraz jest nie do utrzymania i kończy się napadami oraz niedoborami. Najczęstszy błąd na starcie: wycięcie wszystkiego z dnia na dzień, poddanie się po dwóch tygodniach i powrót do gorszej diety niż na początku. Co działa lepiej: zaczynamy od jednej–dwóch grup (najczęściej gluten i nabiał), pilnujemy podaży białka, żelaza i jodu, a dopiero potem rozważamy szerszą eliminację. Najtrudniejszy moment to faza ponownego wprowadzania produktów, bo większość osób testuje je za szybko i myli reakcję na stres z reakcją na jedzenie. Pierwsze zmiany w samopoczuciu (energia, praca jelit) widać zwykle po 3–4 tygodniach, nie po kilku dniach.

Spis treści:

• Najważniejsze wnioski
• Czym są choroby autoimmunologiczne
• Jak często występują
• Dieta w chorobach autoimmunologicznych
• Na czym polega dieta AIP
• Co wyklucza faza eliminacji
• Tabela produktów dozwolonych i zakazanych
• Skuteczność w Hashimoto
• Suplementacja i pomoc dietetyka
• Zmodyfikowane zasady AIP
• Protokół DNŻ – 5 kroków
• Przykładowy jadłospis na 3 dni
• Przepisy na diecie AIP
• Kawa, herbata, ziemniaki i ryż
• Jak rozszerzyć protokół autoimmunologiczny
• Najczęstsze błędy w diecie AIP
• Dieta AIP w badaniach
• Podsumowanie
• Najczęściej zadawane pytania
• Bibliografia i źródła naukowe

Co to są choroby autoimmunologiczne i czy można je wyleczyć? 

Choroby autoimmunologiczne to choroby w których układ immunologiczny (odpornościowy) organizmu myli własne, zdrowe tkanki, z obcymi i zaczyna je atakować. To z kolei powoduje stan zapalny, które może wpływać na różne części ciała [5].

Objawy są zależne od choroby. Mogą być łagodne jak i ciężkie. Jednak typowymi objawami są:

• zmęczenie
• gorączka
• bóle mięśni
• bóle stawów
• problemy skórne (łuszczyca)
• bóle brzucha
• problemy z trawieniem 

Co bardzo istotne choroby autoimmunologicznej nie można w pełni wyleczyć [6]. 

Za to można wprowadzić w stan remisji tj. nie doświadczać objawów choroby. Uzyskuje się go dzięki zastosowaniu odpowiednich metod np. fizjoterapii, terapii antycytokinowych, przeszczepów komórek macierzystych czy też leków np. [7]:

• glikokortykoidów
• niesteroidowych leków przeciwzapalnych

Dieta ma również niebagatelne znaczenie i właśnie o diecie powiemy więcej! 

Jak często występują choroby autoimmunologiczne?

Szacuje się, że występuje nawet 150 chorób autoimmunologicznych [8]! Do najbardziej znanych należą [9]:

• chorobę Gravesa-Basedowa, 
• zapalenie tarczycy Hashimoto, 
• celiakia
• cukrzyca typu 1
• reumatoidalne zapalenie stawów,
• choroba Leśniowskiego-Crohna, 
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego, 
• toczeń rumieniowaty układowy
• stwardnienie rozsiane.

Ich częstość występowania jest różna. Celiakii doświadcza ok. 1 % osób [1], ale inne choroby związane z nieprawidłową reakcją organizmu na gluten mogą dotykać nawet 5 % osób (nieceliakalna nadwrażliwość na gluten i alergia na pszenicę) [10]. 

Z kolei zapalenia tarczycy, nazywanego chorobą Hashimoto, doświadczać może aż 7,5 % osób na świecie, z czego aż 17% kobiet [3]! 

Następnie cukrzycy typu 1, z danych z 2021 roku, na całym świecie doświadcza ok. 8,4 miliona osób [11].

W przypadku tzw. nieswoistych chorób zapalnych jelit, czyli wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz choroby Leśniowskiego-Crohna w samej Polsce doświadcza blisko 100 tysięcy osób [4]! 

Jak widzisz choroby autoimmunologiczne występują u bardzo dużej ilości społeczeństwa. Co prawda w pełni nie można ich wyleczyć, jednak wprowadzić w stan remisji (tj. nie mieć żadnych objawów) jak najbardziej. I tutaj z pomocą przychodzi dieta AIP, czyli inaczej zwany protokół autoimmunologiczny. 

Dieta w chorobach autoimmunologicznych: co jest wspólne, a co zależy od choroby

Nie istnieje jedna dieta w chorobach autoimmunologicznych, ale istnieje wspólny mianownik: około 70% komórek układu odpornościowego znajduje się w tkance limfatycznej przewodu pokarmowego, więc każda z tych diet zaczyna się od jelit. Reszta zaleceń rozjeżdża się w zależności od jednostki chorobowej i to jest powód, dla którego gotowe listy „produktów zakazanych przy autoagresji” zwykle zawodzą.

Wspólne dla większości chorób z autoagresji jest pięć elementów: ograniczenie żywności wysoko przetworzonej, wyrównanie niedoborów (najczęściej żelaza, witaminy D i witaminy B12), regularne posiłki z pełnowartościowym białkiem, sen i praca nad stresem oraz obserwacja własnych reakcji na konkretne produkty. Protokół autoimmunologiczny jest narzędziem do tego ostatniego punktu, nie uniwersalną receptą.

Różnice zaczynają się przy konkretnej chorobie. W Hashimoto pilnujemy jodu, selenu i odstępu między lewotyroksyną a posiłkiem, a szczegółowe zalecenia opisuje dieta w Hashimoto. W celiakii dieta bezglutenowa jest jedynym leczeniem i obowiązuje bezterminowo, bez faz i bez testowania tolerancji, co wyjaśniamy w artykule o celiakii i diecie bezglutenowej. W chorobach zapalnych jelit inne zasady obowiązują w remisji, a inne w zaostrzeniu, kiedy schodzimy na dietę ubogoresztkową: opisuje to dieta przy chorobie Leśniowskiego-Crohna.

Przy reumatoidalnym zapaleniu stawów punktem wyjścia jest model śródziemnomorski i kwasy omega-3, a nie eliminacja, co rozwijamy w tekście o diecie przy RZS. W łuszczycy pracujemy przede wszystkim nad masą ciała i alkoholem, dlatego lista produktów przy łuszczycy wygląda inaczej niż lista AIP. W sarkoidozie kluczowa jest gospodarka wapniowo-witaminowa i tam część zaleceń AIP jest wręcz nieodpowiednia, o czym piszemy przy okazji diety w sarkoidozie. Podobnie przy atopowym zapaleniu skóry, gdzie eliminacja bez potwierdzonej alergii częściej szkodzi niż pomaga: szczegóły w artykule o diecie przy AZS.

Jeśli szukasz szerszego modelu żywienia bez tak ostrej eliminacji, punktem startu jest dieta przeciwzapalna, którą u większości osób wdraża się łatwiej i utrzymuje dłużej niż pełny protokół autoimmunologiczny.

Na czym polega dieta AIP (protokół autoimmunologiczny)?

Dieta AIP to tzw. dieta protokołu autoimmunologicznego. Jest rozszerzeniem diety tzw. paleolitycznej, czyli stylu żywienia, który panował w erze paleolitu i obejmuje badane już wcześniej zmiany dietetyczne w chorobach zapalnych jelit i cukru rafinowanego [12].

Jednak trzeba zaznaczyć, że protokół autoimmunologiczny nie jest dokładnie sprecyzowany, gdyż jest to zbiór dietetycznych wyborów specjalisty na podstawie niepełnej literatury naukowe. Stąd też można spotkać się z różnymi wersjami diety AIP [13]. 

Co wyklucza dieta AIP w fazie eliminacji?

Dieta protokołu autoimmunologicznego (AIP), w początkowej fazie może koncentrować się na eliminacji takich grup żywności jak:

• zboża (gluten) 
• rośliny strączkowe
• rośliny psiankowate
• nabiał, 
• jaja
• kawy
• orzechów
• alkoholu
• przetworzonego cukru
• olejów i dodatków do żywności

Obejmuje również eliminowanie żywności, dodatków czy też leków (np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych), które mogą powodować zapalenie jelit czy też nietolerancję pokarmową [12]. 

Z kolei protokół autoimmunologiczny może też kłaść nacisk na spożywanie i przygotowanie świeżych oraz bogatych w składniki odżywcze pokarmów, czy też fermentowanej żywności [12]. Co więcej, zwraca się uwagę na takie rzeczy jak: 

• sen, higiena snu
• radzenie sobie ze stresem
• aktywność fizyczna

Po fazie eliminacji protokołu autoimmunologicznego może występować tzw. faza podtrzymująca. Dokładny czas nie jest określony, gdyż może ona się różnić w zależności od osoby, aż do osiągnięcia przez nią redukcji objawów, a także samopoczucia. 

Następnie wprowadzane są produkty spożywcze, które z początku były eliminowane z diety. Testowana jest tolerancja na dane produkty, co sprawia, że dieta jest rozszerzana. 

Jak widzisz, podstawowy protokół autoimmunologiczny obejmuje wyeliminowanie bardzo wielu grup produktów. Stąd też warto udać się do dietetyka, który ułoży dla Ciebie indywidualną dietę online. Dzięki indywidualnemu podejściu wciąż będziesz móc jeść bardzo dużą ilość produktów. Dodatkowo będziesz mieć pewność, że jadłospis jest zbilansowany we wszystkie niezbędne witaminy i składniki mineralne! 

Co można jeść na protokole autoimmunologicznym? Tabela produktów dozwolonych i zakazanych

Faza eliminacji protokołu autoimmunologicznego wyklucza około 10 grup produktów, ale zostawia szeroką bazę: wszystkie warzywa poza psiankowatymi, owoce, mięso, ryby, owoce morza, podroby, bulion kostny, bataty, maniok, tapiokę oraz tłuszcze z oliwek, awokado i kokosa. Poniższa tabela porządkuje to grupami, żeby zakupy dało się zrobić bez zgadywania.

Grupa produktów	Dozwolone w fazie eliminacji	Wykluczone w fazie eliminacji
Warzywa	Brokuł, kalafior, marchew, burak, dynia, batat, cukinia, szpinak, jarmuż, ogórek, seler, pietruszka, por, kapusta, rukola, szparagi	Warzywa psiankowate: ziemniak, pomidor, papryka, bakłażan, papryczka chili
Owoce	Jabłko, gruszka, borówki, maliny, truskawki, banan, mango, cytrusy, brzoskwinia, wiśnie (2–3 porcje dziennie)	Owoce suszone i kandyzowane z dodatkiem cukru, soki owocowe słodzone
Białko zwierzęce	Mięso, drób, dziczyzna, ryby, owoce morza, podroby, bulion kostny, żelatyna	Jaja (zarówno białko, jak i żółtko), wędliny z dodatkami i konserwantami
Tłuszcze	Oliwa z oliwek, olej z awokado, olej kokosowy, mleko kokosowe, awokado, smalec z chowu pastwiskowego	Oleje z nasion: słonecznikowy, rzepakowy, sojowy, kukurydziany, z pestek winogron; masło i masło klarowane w fazie eliminacji
Węglowodany skrobiowe	Bataty, maniok, tapioka, banan zielony, dynia, pasternak, taro	Wszystkie zboża: pszenica, żyto, jęczmień, owies, ryż, kukurydza; pseudozboża: komosa ryżowa, gryka, amarantus
Rośliny strączkowe	Brak w tej fazie	Fasola, ciecierzyca, soczewica, groch, soja, tofu, orzeszki ziemne
Nabiał	Brak w tej fazie; zamiennikiem jest mleko kokosowe	Mleko, sery, jogurt, kefir, twaróg, śmietana, serwatka
Orzechy i nasiona	Brak w tej fazie	Wszystkie orzechy i nasiona, siemię lniane, chia, sezam, tahini, mąki z orzechów
Przyprawy	Zioła liściaste: bazylia, oregano, tymianek, rozmaryn, natka, koperek; imbir, kurkuma, czosnek, cebula, cynamon, sól morska	Przyprawy z nasion: pieprz, kmin rzymski, kolendra w ziarnach, gorczyca, papryka słodka i ostra, curry z papryką
Napoje	Woda, napary ziołowe, herbata zielona i czarna w umiarze, woda kokosowa	Kawa, alkohol, napoje słodzone, napoje z dodatkiem karagenu
Dodatki	Kiszonki bez psiankowatych, ocet jabłkowy, syrop klonowy i miód w niewielkich ilościach	Cukier rafinowany, słodziki, emulgatory, zagęstniki, karagen, guma ksantanowa

Tabela opisuje najbardziej restrykcyjną, wyjściową wersję protokołu. W praktyce większość osób nie wchodzi w nią w całości od pierwszego dnia, o czym piszemy niżej w pięciu krokach. Jeśli chcesz sprawdzić wartości odżywcze konkretnego produktu przed zakupem, skorzystaj z naszej bazy produktów.

Skuteczność diety AIP w Hashimoto – co pokazało badanie?

W jednym z badań na 27 kobietach i 1 mężczyźnie w średnim wiek 35 lat chorujących na Hashimoto (przypominamy – na tą chorobę może chorować nawet 17% kobiet!), po wprowadzeniu diety AIP uzyskano następujące wyniki [13]:

• spadek TSH z 3,72 do 2,69 (średnio -1,03)
• spadek FT3 z 3,31 do 2,88 (średnio -0,43)
• spadek FT4 z 1,36 na 1,2 (średnio -0,16)
• wzrost ATPO z 210,19 na 293,73 (średnio +83,54)
• spadek aTG z 317,11 do 300,89 (średnio -16,22) 

💬 Komentarz dietetyka – dieta AIP w Hashimoto

W gabinecie regularnie spotykam osoby, które po przeczytaniu o AIP odstawiają jednocześnie gluten, nabiał, jaja i strączki, licząc na spadek przeciwciał aTPO. Tymczasem w badaniach AIP poprawia przede wszystkim samopoczucie i objawy, a nie miano przeciwciał. W jednym z badań przeciwciała aTPO wręcz wzrosły, mimo że pacjentki czuły się lepiej i schudły średnio 3,5 kg dzięki deficytowi energetycznemu. Mechanizm jest prosty: większość poprawy bierze się z usunięcia produktów, które danej osobie faktycznie szkodziły, oraz z uporządkowania całej diety, a nie z magii samego protokołu. Dlatego u podopiecznych z Hashimoto traktuję AIP jako narzędzie do wychwycenia nietolerancji, nie jako dietę na całe życie, i nigdy nie odstawiam na jej rzecz leczenia tarczycy. Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty

Wyniki to jedna sprawa, a co z objawami? W końcu samopoczucie pacjenta jest najważniejsze. I tak też się stało. Po zastosowaniu diety AIP wiele objawów takich jak zmęczenie, senność, słaba koncentracja czy też sucha skóra zdecydowanie zmalały. Wyniki przedstawione zostały  w tabeli poniżej [13]:

A co z masą ciała podczas diety AIP? Za to czy schudniemy, odpowiada tzw bilans energetyczny. Jeżeli znajdziemy się w deficycie, to wtedy schudniemy. Tak też stało się w trakcie stosowania protokołu autoimmunologicznego u kobiet z Hashimoto, a wyniki prezentują się następująco [13]:

• masa ciała – spadek o 3,5 kg (z 69 kg do 65,5 kg) 
• BMI – spadek o 1,35 (z 25,6 do 24,25)
• tkanka tłuszczowa – spadek o 3,59 p.p (z 33,01 % do 29,42 %)
• tkanka mięśniowa – spadek o 1,92 p.p. (z 22,96 % do 21,04 %) 

Jak widzisz zmodyfikowana wersja protokołu autoimmunologicznego, zbilansowana przez dietetyków może znacząco wpłynąć na redukcję objawów choroby autoimmunologicznej. 

Dieta AIP a suplementacja i pomoc dietetyka

Jeśli dolega Ci jedna z tego typu chorób, np. Hashimoto, to zdecydowanie warto będzie udać się do specjalisty, a takimi są nasi dietetycy online. Specjalizują się oni w dietach w chorobach autoimmunologicznych. Dzięki stałemu kontaktowi i indywidualnemu jadłospisowi diety AIP będziesz wiedzieć, co jeść, żeby zadbać o swoje zdrowie i samopoczucie. Pomogliśmy ponad 20 000 osobom osiągnąć cel, a nasza opinia w Google to 5/5 na podstawie ponad 450 opinii. Szybkie, smaczne i indywidualne diety to nasza specjalność.

Zmodyfikowane zasady protokołu autoimmunologicznego (dieta AIP)

Jak już wspomnieliśmy dieta w chorobach autoimmunologicznych nie jest jedną uniwersalną dietą. Powinno się ją dostosować indywidualnie do pacjenta. dzięki temu wciąż można jeść smaczne, proste i szybkie w przygotowaniu posiłki. 

Przykładowe posiłki z protokołu diety AIP w omawianym badaniu [13] to m.in.:

• makrela z warzywami
• frytki z batatów i marchewki
• gulasz wołowy z warzywami
• pieczone udko z kurczaka
• pikantne puree i wędzony dorsz
• bataty z klarownym bulionem 
• chleb dyniowy z masłem z awokado i smarowidłem marchewkowym

Sama dieta AIP była w pełni zbilansowana. Z kolei wykluczone były takie produkty jak

• jaja kurze
• produkty mleczne
• zboża
• warzywa psiankowate
• nasiona roślin strączkowych 

Zastosowanie diety protokołu autoimmunologiczne zaowocowało wzrostem wartości odżywczej diety. Zaobserwowano 5-krotny wzrost spożycia beta-karotenu, dwukrotny wzrost spożycia  błonnika pokarmowego oraz wzrost spożycia witaminy A czy też witaminy C. 

Sami autorzy badania doszli do następującego wniosku:

“Zastosowanie spersonalizowanego protokołu AIP może poprawić jakość życia, pozytywną zmianę stanu psychicznego, redukcję stresu, a przede wszystkim poprawę niekorzystnych dolegliwości związanych z chorobą Hashimoto.”

Protokół DNŻ – jak bezpiecznie wprowadzić dietę AIP w 5 krokach

Dietę AIP wprowadzamy etapami, nie z dnia na dzień. Pełna eliminacja 10 grup produktów naraz to najczęstsza przyczyna porzucenia diety i niedoborów. Poniżej kolejność, którą stosujemy u podopiecznych.

1. Ustal punkt wyjścia. Zanim cokolwiek wykluczysz, zapisz aktualne objawy, wyniki badań (TSH, aTPO, morfologia, ferrytyna) i masę ciała. Bez punktu odniesienia nie ocenisz, czy dieta działa. Policz też zapotrzebowanie i sprawdź, ile kalorii potrzebujesz dziennie, korzystając z naszego kalkulatora kalorii, żeby eliminacja nie skończyła się przypadkowym, zbyt dużym deficytem.
2. Zacznij od jednej lub dwóch grup. Najczęściej od glutenu i nabiału, bo to one najczęściej nasilają objawy u osób z Hashimoto, a osobne zasady obowiązują na przykład w diecie przy chorobie Leśniowskiego-Crohna. Daj sobie 3–4 tygodnie na ocenę, zanim wykluczysz kolejne produkty.
3. Zabezpiecz składniki krytyczne. Przy eliminacji łatwo o niedobór białka, żelaza, wapnia i jodu. Wykluczając nabiał (podobnie jak przy nietolerancji laktozy), zadbaj o inne źródło wapnia. Każdy posiłek powinien mieć źródło białka i warzywa, a produkty wykluczone trzeba czymś zastąpić, nie tylko usunąć.
4. Wprowadzaj produkty pojedynczo. W fazie ponownego wprowadzania testuj jeden produkt przez 3–4 dni i obserwuj reakcję. Nie testuj kilku rzeczy naraz i nie rób tego w tygodniu silnego stresu, bo pomylisz reakcję na jedzenie z reakcją na napięcie.
5. Zbuduj wersję docelową. Celem nie jest dieta eliminacyjna na zawsze, tylko możliwie szeroki, zbilansowany jadłospis bez produktów, które Tobie szkodzą. Większość osób wraca do znacznie większej liczby produktów niż na starcie.

Jeśli nie chcesz prowadzić tego po omacku, indywidualną dietę online ułoży dietetyk kliniczny, który zbilansuje eliminację, dobierze zamienniki i przeprowadzi Cię przez fazę powrotu produktów.

Protokół autoimmunologiczny: przykładowy jadłospis na 3 dni

Poniższy jadłospis odpowiada fazie eliminacji i mieści się w okolicach 1800 kcal, czyli w zapotrzebowaniu przeciętnej kobiety o umiarkowanej aktywności. Nie zawiera zbóż, nabiału, jaj, strączków, orzechów, nasion ani warzyw psiankowatych. Jest to plan poglądowy, nie zamiennik indywidualnej diety: przy własnym zapotrzebowaniu porcje trzeba przeliczyć.

Zanim zaczniesz gotować, sprawdź swoje zapotrzebowanie w naszym kalkulatorze kalorii. Przy eliminacji 10 grup produktów bardzo łatwo zjeść przypadkiem o 400–500 kcal za mało, a niezamierzony deficyt jest jedną z najczęstszych przyczyn pogorszenia samopoczucia na starcie AIP.

Dzień 1

Śniadanie: krem z pieczonej dyni z mielonym indykiem. Dynia hokkaido 300 g upieczona z oliwą, zblendowana z 50 ml mleka kokosowego, podana z 100 g podsmażonego mielonego indyka, imbirem i natką. Około 420 kcal.

Drugie śniadanie: jabłko pieczone z cynamonem i pół awokado. Około 250 kcal.

Obiad: pieczony dorsz 180 g z batatem 200 g i brokułami 200 g, skropiony oliwą z oliwek i sokiem z cytryny. Około 560 kcal.

Podwieczorek: koktajl z mango 150 g, garści szpinaku i 100 ml mleka kokosowego. Około 230 kcal.

Kolacja: gulasz z indyka 120 g z cukinią i marchewką duszony na mleku kokosowym, z tymiankiem i natką. Około 340 kcal.

Razem: około 1800 kcal, 112 g białka, 78 g tłuszczu, 176 g węglowodanów.

Dzień 2

Śniadanie: placki z banana i mąki z tapioki (banan 150 g, mąka z tapioki 30 g, olej kokosowy 10 g) z musem z borówek 100 g. Około 430 kcal.

Drugie śniadanie: kiszona kapusta 100 g z wędzoną makrelą 60 g. Około 230 kcal.

Obiad: łosoś pieczony 150 g z warzywami korzeniowymi (marchew, pietruszka, burak, razem 250 g) i rukolą z oliwą. Około 620 kcal.

Podwieczorek: gruszka i łyżka wiórków kokosowych. Około 200 kcal.

Kolacja: zupa krem z kalafiora na bulionie kostnym, z oliwą i szczypiorkiem. Około 300 kcal.

Razem: około 1780 kcal, 96 g białka, 84 g tłuszczu, 158 g węglowodanów.

Dzień 3

Śniadanie: placki z batata (bataty 200 g, mąka z tapioki 20 g, olej kokosowy 10 g) z musem jabłkowym bez cukru. Około 450 kcal.

Drugie śniadanie: koktajl z mango, jarmużu i mleka kokosowego. Około 230 kcal.

Obiad: duszona wołowina 140 g z marchewką i selerem, purée z batata 200 g. Około 600 kcal.

Podwieczorek: borówki 150 g z pół awokado. Około 230 kcal.

Kolacja: sałatka z pieczonym kurczakiem 120 g, rukolą, ogórkiem i awokado, z dressingiem z oliwy i octu jabłkowego. Około 330 kcal.

Razem: około 1840 kcal, 108 g białka, 88 g tłuszczu, 162 g węglowodanów.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, w każdym dniu jest źródło żelaza hemowego (mięso, ryba, podroby), bo eliminacja strączków i zbóż zbija podaż żelaza roślinnego. Po drugie, brakuje tu nabiału, więc wapń trzeba dowieźć z warzyw kapustnych, sardynek i wód wysokozmineralizowanych. Jeśli chcesz mieć to policzone zamiast szacowane, dietę online przy chorobie autoimmunologicznej ułoży dietetyk kliniczny, który zbilansuje eliminację i dobierze zamienniki pod Twoje wyniki badań.

Przepisy na diecie AIP: co ugotować w fazie eliminacji

Gotowanie na AIP opiera się na jednym schemacie: źródło białka zwierzęcego, dwie porcje warzyw nieprzynależących do psiankowatych, warzywo skrobiowe i tłuszcz z oliwek, awokado lub kokosa. Trzy zamiany załatwiają większość zwykłych przepisów: ziemniak na batata, ryż na kalafior lub maniok, śmietana na mleko kokosowe.

Cztery przepisy z naszej bazy, które po drobnej modyfikacji mieszczą się w fazie eliminacji:

• Zupa krem z dyni i mleczka kokosowego. Zgodna niemal w całości. Pomiń pieprz i inne przyprawy z nasion, dopraw imbirem i kurkumą, a bazę warzywną ugotuj na bulionie kostnym zamiast warzywnego.
• Łosoś z warzywami. Wymień warzywa psiankowate na brokuł, cukinię i marchew, zrezygnuj z pieprzu, dopraw koperkiem i cytryną.
• Gulasz z indyka z warzywami. Usuń paprykę i koncentrat pomidorowy, zagęść przecierem z pieczonej marchwi i dyni, zamiast papryki w proszku użyj kurkumy.
• Sałatka z pieczonych warzyw. Wyklucz paprykę i bakłażana, dołóż buraka i pasternak, zamiast sera podaj z pieczonym kurczakiem, a dressing zrób na oliwie z octem jabłkowym.

Reszta naszej bazy przepisów przyda się dopiero po fazie ponownego wprowadzania produktów, kiedy wraca część grup. Jeśli chorujesz na chorobę zapalną jelit i przy warzywach kapustnych nasilają się wzdęcia, sprawdź też zasady, które opisujemy przy diecie Low FODMAP, bo AIP i FODMAP da się połączyć, choć wtedy lista produktów robi się naprawdę wąska i wymaga nadzoru dietetyka.

Kawa, herbata, ziemniaki i ryż na diecie AIP: co wolno?

W fazie eliminacji protokołu autoimmunologicznego ziemniaki, ryż i kawa są wykluczone, a herbata zostaje. To najczęściej mylony punkt tej diety, bo ziemniak i ryż w wielu innych dietach eliminacyjnych są bezpieczną bazą. W AIP nie są, i warto wiedzieć dlaczego.

Ziemniak należy do rodziny psiankowatych, tak samo jak pomidor, papryka i bakłażan. Protokół wyklucza całą tę grupę ze względu na zawarte w niej alkaloidy i lektyny, którym przypisuje się wpływ na szczelność bariery jelitowej. Bataty, mimo podobnego zastosowania w kuchni, należą do zupełnie innej rodziny botanicznej i są w AIP dozwolone. To jest cała różnica między frytkami z ziemniaka a frytkami z batata na tej diecie.

Ryż jest zbożem, a protokół autoimmunologiczny eliminuje wszystkie zboża, nie tylko te z glutenem. Powód jest inny niż przy ziemniaku: chodzi o białka zbożowe zdolne do wywoływania reakcji krzyżowych oraz o wysoką zawartość skrobi przy niskiej gęstości odżywczej. W miejsce ryżu stosuje się warzywa skrobiowe: bataty, maniok, tapiokę, dynię i pasternak.

Kawa w fazie eliminacji jest wykluczona, i to nie z powodu kofeiny, tylko dlatego, że ziarno kawy jest botanicznie nasieniem, a protokół eliminuje nasiona. Herbata zielona i czarna zostają, bo pochodzą z liści. Niezależnie od fazy diety obowiązuje jedna praktyczna zasada: nie pij herbaty ani kawy do posiłku, bo zawarte w nich taniny ograniczają wchłanianie żelaza niehemowego nawet o 85%. Odstęp godziny do dwóch przed posiłkiem lub po nim wystarczy.

Dobra wiadomość jest taka, że wszystkie te produkty są kandydatami do fazy ponownego wprowadzania. Ziemniaki i ryż wraca się zwykle testować jako jedne z pierwszych, właśnie dlatego, że u większości osób nie wywołują reakcji. Wykluczenie ich na starcie ma sens diagnostyczny, a nie dożywotni.

Jak rozszerzyć protokół autoimmunologiczny? Reintrodukcja krok po kroku

Fazę ponownego wprowadzania produktów zaczyna się po 4–6 tygodniach wyraźnej poprawy objawów, a nie po z góry ustalonym terminie. Jeden produkt testuje się przez 5–7 dni, w trzech rosnących porcjach jednego dnia, po czym obserwuje się reakcję przez kolejne 3–4 dni bez wprowadzania niczego nowego.

Kolejność ma znaczenie. Zaczyna się od grup, które najrzadziej wywołują reakcję, a kończy na tych najbardziej problematycznych. Praktyczna kolejność wygląda tak:

1. Żółtka jaj, nasiona owoców i jagód, oleje z nasion tłoczone na zimno, przyprawy z owoców i jagód.
2. Nasiona i orzechy poza nerkowcami i pistacjami, kawa, kakao, masło klarowane, alkohol w niewielkiej ilości.
3. Białka jaj, strączki o krótkim czasie gotowania, warzywa psiankowate o niższej zawartości alkaloidów, czyli papryka słodka i ziemniak obrany ze skórki.
4. Nabiał fermentowany, zboża bezglutenowe (ryż, kukurydza), pozostałe strączki, pomidory, bakłażan, papryka ostra, alkohol regularnie.

Trzy błędy, które w gabinecie widzimy najczęściej na tym etapie: testowanie dwóch produktów naraz, wprowadzanie ich w tygodniu z dużym stresem albo infekcją oraz uznanie każdego gorszego dnia za reakcję na jedzenie. Jeśli po wprowadzeniu produktu pojawia się objaw, wracasz do fazy eliminacji na 2–3 tygodnie i testujesz ten sam produkt ponownie później, bo tolerancja potrafi się zmienić wraz z wyciszeniem stanu zapalnego.

Zapisuj wynik każdego testu, najlepiej w formie tabeli: produkt, data, porcja, objawy w ciągu 72 godzin, werdykt. Po kilku miesiącach ta lista jest wartościowsza niż jakikolwiek gotowy jadłospis, bo to jedyna wersja diety, która została zweryfikowana na Tobie.

Celem reintrodukcji nie jest wrócenie do wszystkiego, ale też nie zostanie na diecie eliminacyjnej na stałe. Większość osób kończy z listą dwóch do czterech produktów, które faktycznie im szkodzą, i z dietą znacznie szerszą niż w fazie eliminacji.

Dieta AIP w badaniach – co naprawdę pokazują dane?

Dowody na AIP są obiecujące, ale wciąż słabe metodologicznie: to małe badania bez grup kontrolnych, najczęściej oceniające jakość życia, a nie twarde wyniki. Brakuje badań z randomizacją (RCT). Poniżej zestawienie tego, co wiemy, według jednostki chorobowej.

Schorzenie	Badanie (typ, liczba osób)	Co wykazano	Siła dowodu
Choroba Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego	Konijeti 2017, prospektywne, 15 osób	73% remisja kliniczna w 6. tygodniu, utrzymana w fazie podtrzymującej	niska
Nieswoiste zapalenia jelit – jakość życia	Chandrasekaran 2019, badanie ankietowe	poprawa jakości życia (kwestionariusz SIBDQ)	niska
Hashimoto	Ihnatowicz 2023, interwencja, 28 osób	spadek TSH, FT3 i FT4 w granicach normy, spadek masy o 3,5 kg, wzrost aTPO	niska
Hashimoto	Abbott 2019, pilotaż, 17 kobiet	poprawa jakości życia (SF-36) i objawów, bez istotnej zmiany czynności i przeciwciał tarczycy	niska
Reumatoidalne zapalenie stawów	McNeill 2023, pilotaż	spadek odczuwanego bólu z 3,27 do 1,38 w 12. tygodniu	bardzo niska
Choroby autoimmunologiczne (ogółem)	Pardali 2025, przegląd	brak badań RCT, AIP wymaga nadzoru specjalisty, działania niepożądane słabo zbadane	przegląd narracyjny

Po szczegóły dietetyczne w konkretnych chorobach zajrzyj do osobnych poradników: dieta przy chorobie Leśniowskiego-Crohna, dieta przy RZS oraz dieta w niedoczynności tarczycy.

Najczęstsze błędy w diecie AIP

Najczęstsza przyczyna porzucenia protokołu autoimmunologicznego nie jest dietetyczna, tylko organizacyjna: eliminacja 10 grup produktów wprowadzona z dnia na dzień, bez przygotowanych zamienników i bez zaplanowanych zakupów, kończy się zwykle w drugim tygodniu.

Pozostałe błędy, które powtarzają się w gabinecie:

• Ujemny bilans z rozpędu. Wycięcie zbóż, nabiału i strączków zabiera z diety kilkaset kilokalorii, których nikt świadomie nie odejmował. Efekt: zmęczenie i wypadanie włosów przypisywane chorobie, a wynikające z niedojedzenia.
• Pominięcie żelaza i wapnia. Bez strączków i nabiału obie te podaże trzeba odbudować celowo, a nie liczyć, że warzywa załatwią sprawę.
• Traktowanie AIP jako diety na całe życie. Faza eliminacji jest narzędziem diagnostycznym. Utrzymywanie jej bezterminowo zwiększa ryzyko niedoborów, nie zwiększa korzyści.
• Odstawienie leków. Poprawa samopoczucia po kilku tygodniach diety nie jest przesłanką do zmniejszenia dawki lewotyroksyny ani leczenia immunosupresyjnego. O tym decyduje wyłącznie lekarz na podstawie badań.
• Ocena po tygodniu. Pierwsze zmiany w energii i pracy jelit widać zwykle po 3–4 tygodniach. Werdykt wydany po siedmiu dniach nie ma wartości.
• Mylenie AIP z dietą bezglutenową. Bezglutenowa wyklucza jedno białko, AIP wyklucza dziesięć grup produktów. Zamienniki bezglutenowe ze sklepu, oparte na ryżu, kukurydzy i skrobiach, w fazie eliminacji AIP nie mają zastosowania.

Podsumowanie – czy warto wdrażać dietę AIP?

To pytanie zadaje wiele sobie wiele osób i odpowiadamy: Warto wprowadzić dietę, która będzie indywidualnie dopasowana do naszych potrzeb i jednostek chorobowych. Na potrzeby klasyfikacji możemy ją nazwać dietą protokołu autoimmunologicznego.

Jak widzisz autoagresja to przykra choroba, która wymusza na pacjentach zmianę stylu życia i bardziej restrykcyjne podejście do tego co znajdzie się na talerzu. U niektórych dieta bezglutenowa, u innych unikanie laktozy, jeszcze u innych dieta paleo, która sprawi, że stan zapalny w organizmie będzie wygaszony. Niemniej nie oznacza to, że Twój jadłospis zubożeje o bakłażany, paprykę, pomidory, oliwę z oliwek, czy węglowodany. Plan żywieniowy uwzględniający protokół autoimmunologiczny jest dostosowywany indywidualnie – pod Ciebie, pod to co Ci służy i co szkodzi. 

W zespole Dietetyka #NieNaŻarty mamy wiele dietetyków klinicznych, którzy z chęcią pomogą dopasować dietę autoimmunologiczną do Twojej choroby. Hashimoto, WZJG, Crohn, RZS, Celiakia, a także wiele więcej chorób nie są dla nich problemem, gdyż są specjalistami w układaniu diet.

Co więcej, układamy diety online, dzięki czemu możesz zgłosić się do nas z każdej części Polski, a nawet świata! 

💬 Komentarz dietetyka – najczęstszy mit o diecie AIP

Najczęstszy mit, który prostuję u podopiecznych: „skoro AIP jest tak restrykcyjna, to musi być najskuteczniejsza”. Nieprawda. Im dłuższa lista zakazów, tym większe ryzyko, że dieta będzie niedoborowa, nie do utrzymania i porzucona po miesiącu. W praktyce lepsze efekty daje krótsza, celowana eliminacja dwóch–trzech produktów, które danej osobie realnie szkodzą, niż wykluczanie wszystkiego naraz. Czego nie znajdziesz w większości artykułów o AIP: faza ponownego wprowadzania jest ważniejsza niż faza eliminacji. To ona pokazuje, co faktycznie możesz jeść, i ratuje przed dietą uboższą, niż potrzeba. Eliminacja bez planu powrotu produktów to nie jest protokół autoimmunologiczny, tylko coraz bardziej zubożała dieta.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi – dieta AIP

Na czym polega dieta AIP?

Dieta AIP (protokół autoimmunologiczny) to dieta eliminacyjna w trzech fazach. Najpierw usuwa się około 10 grup produktów prozapalnych (m.in. gluten, nabiał, jaja, strączki, psianki), potem następuje faza podtrzymująca, a na końcu produkty wprowadza się pojedynczo z oceną tolerancji.

Co można jeść na diecie AIP?

Dozwolone są warzywa poza psiankowatymi, owoce, mięso, ryby, owoce morza, podroby, bulion kostny oraz tłuszcze z oliwek, awokado i kokosa. Zamiast ziemniaków i ryżu jesz bataty, maniok i tapiokę. Herbatę można pić, ale nie do posiłku, bo zmniejsza wchłanianie żelaza nawet o 85%.

Czy dieta AIP leczy Hashimoto?

Nie. AIP nie leczy Hashimoto i nie zastępuje leków na tarczycę. W badaniach poprawia samopoczucie i objawy, ale nie obniża w pewny sposób przeciwciał aTPO. Stosuj ją jako wsparcie, nie zamiennik leczenia.

Czy na diecie AIP można schudnąć?

Tak, ale nie dzięki samej eliminacji, tylko dzięki deficytowi energetycznemu. W badaniu z udziałem osób z Hashimoto masa ciała spadła średnio o 3,5 kg. Żeby ocenić punkt wyjścia, sprawdź swoją masę ciała kalkulatorem BMI.

Jak długo trwa dieta AIP?

Faza eliminacji trwa zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, do wyraźnej poprawy objawów. Potem przechodzi się do fazy ponownego wprowadzania produktów. AIP nie jest dietą na całe życie, jej celem jest możliwie szeroki, zbilansowany jadłospis.

Czy AIP pomaga w innych chorobach autoimmunologicznych?

Najwięcej danych dotyczy chorób zapalnych jelit (Crohn, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) i Hashimoto. Pojedyncze badania objęły reumatoidalne zapalenie stawów. Przy chorobach skóry, na przykład przy łuszczycy, zasady doboru produktów są inne i warto ustalić je indywidualnie.

Czego nie jeść przy chorobach autoimmunologicznych?

Nie ma jednej listy wspólnej dla wszystkich chorób z autoagresji. W fazie eliminacji AIP odpada 10 grup: zboża, strączki, nabiał, jaja, orzechy i nasiona, warzywa psiankowate, kawa, alkohol, cukier rafinowany oraz oleje z nasion i dodatki do żywności. Przy celiakii obowiązuje wyłącznie bezterminowa eliminacja glutenu, a przy chorobach zapalnych jelit w zaostrzeniu odpada głównie błonnik nierozpuszczalny.

Czy ziemniaki i ryż są dozwolone na diecie AIP?

W fazie eliminacji nie. Ziemniak jest warzywem psiankowatym, a ryż zbożem, więc oba należą do grup wykluczonych. Ich zamiennikami są bataty, maniok, tapioka i dynia. Oba produkty wraca się jednak testować w fazie ponownego wprowadzania i u większości osób nie wywołują reakcji.

Ile kosztuje wprowadzenie diety AIP?

Największy koszt to nie egzotyczne produkty, tylko udział mięsa i ryb w każdym posiłku. Da się to zbić, opierając plan na tańszych źródłach białka: udka z kurczaka, podroby, makrela, śledź i bulion kostny z kości. Mąka z tapioki i mleko kokosowe są dodatkiem, nie podstawą zakupów.

Bibliografia i źródła naukowe

[1] Pardali EC, Gkouvi A, Gkouskou KK, et al. Autoimmune protocol diet: A personalized elimination diet for patients with autoimmune diseases. Metabol Open. 2025;25:100342.

[2] Konijeti GG, Kim N, Lewis JD, et al. Efficacy of the Autoimmune Protocol Diet for Inflammatory Bowel Disease. Inflamm Bowel Dis. 2017;23(11):2054–2060.

[3] Chandrasekaran A, Groven S, Lewis JD, et al. An Autoimmune Protocol Diet Improves Patient-Reported Quality of Life in Inflammatory Bowel Disease. Crohns Colitis 360. 2019;1(3):otz019.

[4] Abbott RD, Sadowski A, Alt AG. Efficacy of the Autoimmune Protocol Diet as Part of a Multi-disciplinary, Supported Lifestyle Intervention for Hashimoto’s Thyroiditis. Cureus. 2019;11(4):e4556.

[5] Ihnatowicz P, Gębski J, Drywień ME. Effects of Autoimmune Protocol Diet on Changes in Thyroid Parameters in Hashimoto’s Disease. Ann Agric Environ Med. 2023;30(3):513–521.

[6] McNeill J, Zinn C, Mearns G, Grainger R. What Is the Efficacy of the Autoimmune Protocol (AIP) Diet in People with Rheumatoid Arthritis? A Mixed-Methods Pilot Intervention Study. Med Sci Forum. 2023;18(1):10.

[7] Osowiecka K, Skrypnik D, Myszkowska-Ryciak J. No Association Between Diet Quality, Nutritional Status, and Quality of Life in Women with Hashimoto’s Thyroiditis – A Cross-Sectional Study. Nutrients. 2025;17(6):1015.

[8] Nutritional interventions in the treatment of Hashimoto’s disease: A systematic review. World J Methodol. 2025.